oktobar 17, 2018

Marko Murat, srpski slikar, vitez akademije

Na današnji dan, 1864. godine,  rođen je srpski slikar Marko Murat, jedan od osnivača umetničkog društva „Lada“ 1904. u Beogradu. Najuspešnijim njegovim delima smatraju je pejsaži u kojima prikazuje autentičnu atmosferu Dalmacije („Šipanska luka“, „Proleće u Šipanu“…).

Na velikoj međunarodnoj izložbi u Parizu 1900. godine, koja je na simboličan način nagovestila rađanje novog doba, našli su se brojni izlagači iz celog sveta. Svako je u svojoj oblasti i prema mogućnostima prikazao dostignuća u raznim oblastima i delatnostima: privredi, nauci, tehnici i tehnologiji, izdavaštvu, kao i u umetnosti. Među umetničkim delima u srpskom paviljonu izložbe jasno se, po veličini i načinu slikanja, izdvajalo veliko platno mladog srpskog slikara iz Dubrovnika Marka Murata (1864–1944) s temom „Dolazak cara Dušana u Dubrovnik”. Da li zbog teme ili nečeg drugog, na njoj i na njenom autoru oba svetska rata ostavila su svoje belege.

Poreklom iz mesta Luka na ostrvu Šipanu, Marko Murat je nižu i višu gimnaziju završio u jezuitskom seminarijumu, ili sjemeništu, u Dubrovniku, gde je stekao temeljno obrazovanje i vaspitanje. Do odlaska na studije slikarstva u Minhen, dane bezbrižnog detinjstva i rane mladosti provodiće s drugovima na Šipanu i u Dubrovniku. U autobiografiji „Iz mog života”, koju je napisao u poznim godinama, reći će da je to razdoblje najlepše u njegovom životu.

Učitelj slikanja po prirodi

Na studije slikarstva u Minhen Murat odlazi 1887. godine. Studije je okončao 1893. godine radom pod nazivom „Cveti u Dubrovniku”, izvedenim prema osnovnim postavkama minhenske škole realističkog slikarstva. Tokom boravka u bavarskoj prestonici upoznaje se i s Velimirom Teodorovićem, vanbračnim sinom kneza Mihaila Obrenovića i Marije Berghaus.

Kao dobar poznavalac umetnosti i veliki dobrotvor (osnivač zadužbine „Velimirijanum”), Velimir Teodorović odlučio je da pomogne Muratovo dalje školovanje i zato mu je pomogao da dobije četvorogodišnju stipendiju. Početkom 1894. godine Murat dolazi u Beograd i biva postavljen na mesto nastavnika crtanja u Prvoj muškoj gimnaziji. Iste godine priređuje i prvu samostalnu izložbu u prostorijama Građanske kasine, a 1898. i drugu vrlo zapaženu izložbu na istom mestu.

Slika „Dolazak cara Dušana u Dubrovnik” (320 x 500 cm) trenutno je u postupku složenih konzervatorskih radova koji traju već nekoliko godina i obavljaju se u radionici Narodnog muzeja u Beogradu.
Slika „Dolazak cara Dušana u Dubrovnik” (320 x 500 cm) trenutno je u postupku složenih konzervatorskih radova koji traju već nekoliko godina i obavljaju se u radionici Narodnog muzeja u Beogradu.

Uloga Marka Murata u razvoju umetničkog života u Beogradu na prelazu 19. u 20. vek nesumnjivo je velika. Bio je jedan od osnivača društva umetnika „Lada” i redovno je izlagao na prvim izložbama ovog društva, a potom i društva srpskih i hrvatskih umetnika „Medulić”. Učesnik je jugoslovenskih umetničkih izložbi do Prvog svetskog rata, kao i sekretar Odbora za organizaciju umetničkih poslova u Srbiji i Jugoslovenstvu od 1911. do 1913. godine. Bio je jedan od osnivača Umetničko-zanatske škole u Beogradu i njen dugogodišnji profesor na predmetu „slikanje po prirodi”.

Po okončanju Prvog svetskog rata Murat se vraća u Beograd i učestvuje u osnivanju Udruženja likovnih umetnika u Beogradu. Već naredne godine bio je izabran za člana Srpske kraljevske akademije. Na predlog ministra prosvete Kraljevine SHS, imenovan je za upravnika novoosnovanog „Nadleštva za umjetnost i spomenike” u Dubrovniku kao glavni konzervator umetničko-istorijskih spomenika Dubrovnika i okoline. Na tom mestu ostaće do odlaska u penziju u proleće 1932. godine. Družio se s mnogim poznatim ličnostima iz kulturnog života Beograda, Dubrovnika i Zagreba, između ostalih s Urošem Predićem, Đorđem Jovanovićem, Ristom i Betom Vukanović, Ivanom Meštrovićem, Milenkom Vesnićem, Bogdanom Popovićem, Lazom Kostićem, Simom Matavuljom, Milanom Ševićem, A. G. Matošem, Lujom i Ivom Vojnović, Kostom Strajnićem…

Vitez akademije

Poziv da izlaže u srpskom paviljonu Svetske izložbe u Parizu Muratu stiže u vreme pripreme za drugu samostalnu izložbu u Beogradu 1898. godine. Još tokom studija Murat je želeo da naslika veliku istorijsku kompoziciju koja bi prikazala dolazak moćnog srpskog srednjovekovnog vladara u grad Dubrovnik. Pozadina je bila zapravo težnja Srba i Hrvata za oslobođenje Dubrovnika, koji je u to vreme bio pod vlašću Austrougarske. Takođe, ona je trebalo i da učvrsti veze Srbije s Republikom svetog Vlaha na Jadranskom moru. Prema Muratovom umetničkom viđenju, to oslobođenje može da izvede upravo neki novi Dušan.

Upućen poziv došao je umetniku kao poručen i on će sve do završetka rada na slici, zbog prikupljanja građe i izrade skica, često putovati u Dubrovnik. Sliku je završio i pre odlaska u Pariz kratko vreme je izložio u svečanoj sali tadašnje Prve muške gimnazije u Beogradu. U Parizu je primljena s pohvalama, a lično kralj Milan Obrenović javno je pohvalio autora i njegovo delo. Za sliku Murat je dobio bronzanu medalju i titulu Officier d’academie, koju je za posebna umetnička ostvarenja dodeljivao odbor Svetske izložbe na čelu s predsednikom Francuske.

Umetnik je odabrao trenutak prispeća carskih galija u dubrovačku luku i svečani doček koji je dubrovački knez upriličio srpskom vladaru. Dubrovački knez (rektor) na slici nosi crveni plašt s kapuljačom na glavi. Uz njega su članovi Velikog vijeća, dubrovački nadbiskup i mladi paž s podužom kosom, koji na zlatnom poslužavniku nudi caru hleb i so. Po običaju za takve prilike, dubrovački zastavnik je u znak dobrodošlice do zemlje spustio beli barjak s likom svetog Vlaha, zaštitnika grada Dubrovnika. U daljini se vide obrisi gradskog utvrđenja i sura brda prema Cavtatu.

Dostojanstven i moćan stav cara Dušana prevladava slikom. On je u pratnji carice Jelene i sina Uroša, u ruci drži mač i korača ispod svilenog baldahina koji nose četiri dubrovačka vlastelina. Pored baldahina je grupa devojčica koja po carevom putu prosipa mirišljavo cveće, kadulju, smilje, ruzmarin, lavandu…

Za pojedine ličnosti slikar je iskoristio osobe koje su mu bile bliske i čiji su portreti, na taj način, krišom ušli u ovu istorijsku kompoziciju. Među kneževom svitom, recimo, prepoznaje se lik poznatog dubrovačkog književnika dum Ivana Stojanovića, kao i lik Frana Gundulića, načelnika dubrovačke opštine. Jedan od Dušanovih pratilaca ima lik ministra prosvete i profesora međunarodnog prava Milenka Vesnića, dok je slikar sebe naslikao u liku jednog od dubrovačkih vlastelina koji nose baldahin. Prema opštem utisku, umetnik je ovoj istorijskoj kompoziciji dao svečan i dostojanstven izgled, koji je posebno dobio na vrednosti upotrebom plenerističke slikarske tehnike, što je bilo vrlo smelo, jer se ona retko koristila u istorijskom slikarstvu tog vremena.

Varvari i autor

Po povratku s izložbe trebalo je da je otkupi Narodni muzej, ali se to nije desilo. Nakon pregovora s državnim činovnicima, umetnik je odlučio da je pokloni lično kralju Aleksandru Obrenoviću, jer je želeo da, kako je zabeležio na jednom mestu, „kralj srpski kad god prođe pored te slike seti se Dubrovnika koji čeka oslobođenje”.

Krajem Prvog svetskog rata austrijske vlasti odnele su prilikom povlačenja iz Beograda sliku sa sobom, tako da je izvesno vreme njena sudbina bila nepoznata. Međutim, ubrzo se doznalo da se nalazi negde u Mađarskoj i, zalaganjem tadašnje vlade Kraljevine SHS, vraćena je 1922. godine u Beograd i smeštena u zgradu Novog dvora. Slika je pretrpela izvesna oštećenja jer su je Austrijanci razramljenu odneli iz Beograda. Zato je iz Dubrovnika bio pozvan sam autor da uradi neophodne popravke, i to upravo pred važnu posetu kralja Aleksandra i kraljice Marije Karađorđević Dubrovniku.

Pogođen načinom na koji su se ophodili prema njegovom delu u koje je uložio mnogo znanja i truda i u koje je izlio sav svoj umetnički, duhovni i nacionalni osećaj, Murat je nakon konzervacije i restauracije pored svog potpisa u donjem desnom uglu dopisao sledeće reči: Post barbarum invasionem ab auctore restauratum a. s. 1922 („Posle invazije varvara restaurirano od autora 1922. godine”). Taj zapis stajao je na tom mestu sve do proleća 1941. godine kad su stručnjaci Narodnog muzeja (tada Muzeja kneza Pavla) premazali dopisane reči plašeći se moguće odmazde okupatora. Do Drugog svetskog rata slika je bila smeštena u zgradi Novog dvora, da bi po okončanju rata bila predata Narodnom muzeju u Beogradu gde se i danas nalazi.

Izvor: Srpsko Blago

Povezani tekstovi