novembar 19, 2018

Srpska muzika tokom Velikog rata

Srpska muzika se tokom više od jednog veka razvijala u primarno romantičarskim okvirima, počevši od tridesetih godina 19. veka, pa sve do sredine 20. veka. Sami počeci razvoja srpske muzike vezuju se prevashodno za imena Stevana Mokranjca i Josifa Marinkovića, koji su svojim stvaralaštvom utemeljili tzv. nacionalni romantizam. Umetnost ove generacije muzičara bila je izraz duhovnih potreba mladog građanstva, njegovih težnji ka demokratizaciji umetnosti i važan deo borbe za ostvarenje nacionalno-oslobodilačkih ideala. Kako u to vreme još nisu osnovane školske muzičke institucije, najveći deo muzičkog stvaralaštva i izvođaštva bio je vezan za horsko muziciranje i delatnost pevačkih društava. Na čelu ovih društava nalazili su se amateri ili obrazovani češki muzičari, koji su značajno uticali na razvoj srpske muzike. Tek kraj 19. veka označio je period formiranja muzičkih institucija. 1899. godine osniva se Srpska muzička škola u Beogradu, a nešto kasnije i škole „Isidor Bajić“ u Novom Sadu i Muzička škola „Stanković“ u Beogradu. Formiranje institucija za sobom je povuklo i formiranje izvođačkih ansambala, koji su na sebe preuzeli ulogu nosioca muzičkog života u Srbiji. U Narodnom pozorištu u Beogradu počinju da se izvode i značajna svetska muzičko-scenska dela, a pojedini srpski ansambli, poput Prvog beogradskog pevačkog društva, predstavljaju srpsko muzičko stvaralaštvo tog vremena i na scenama evropskih metropola. Formira se i Orkestar kraljeve garde, koji je posle Beogradskog vojnog orkestra bio glavno simfonijsko telo na početku 20. veka i koji je razvijao veoma široku i razgranatu delatnost. Zbog nedostatka civilnih orkestara on je imao i veoma značajnu ulogu u civilnom muzičkom životu. Već od 1906. godine bilo je i pokušaja osnivanja srpske opere. Najpre su to bila povremena izvođenja operskih predstava u Narodnom pozorištu, da bi pred sam početak Prvog svetkog rata Stanislav Binički u nizu izvodio nekoliko dela standardnog svetskog operskog repertoara.

Ratovi koje je Srbija vodila od 1912. do 1918. godine najpre su usporili, a potom i gotovo zaustavili razvoj muzičkog života u Srbiji. Prema rečima muzikologa Biljane Milanović, ipak se ne može reći da je došlo do potpunog prekida kontinuiteta. „Ja radije volim da kažem da je zapravo došlo do svojevrsnog restrukturiranja srpske muzike u ratnim uslovima. Recimo, u Beogradu, u uslovima okupacije, kada je većina muške populacije mobilisana, privremeno prestaje rad institucija koje su bile stacionirane u Beogradu. Na primer, Prvo beogradsko pevačko društvo ne koncertira, već, pod dirigentskim vođstvom Sofije Predić, peva samo u crkvi. Stevan Mokranjac, koji se u to vreme zbog bolesti povukao iz javnog života, na samom početku rata odlazi u izbeglištvo i ubrzo umire u Skoplju. Srpska muzička škola takođe prestaje sa radom na kraće vreme, ali kompozitor Petar Krstić pokušava da izdejstvuje kod okupacionih vlasti da ona ponovo počne sa radom, jer, videvši šta se zbiva, želeo je pre svega da spase arhivu Prvog beogradskog pevačkog društva i inventar škole, kao i da pruži mogućnost đacima koji su ostali u Beogradu da nastave da se školuju. Tako već 1916. godine, dakle dok je još rat trajao, počinje da se organizuje individualna nastava. Zanimljiv je podatak da su među predavačima tu bile isključivo profesorke, imajući u vidu da su gotovo svi muški profesori bili na frontu. U početku su radile samo četiri profesorke – Danica Krstić, Ivanka Milojević, Ruža Šafarik i Jelena Dokić, a od 1917. godine uslovi u školi postaju povoljniji, pa se dozvoljava i teorijska, dakle grupna nastava. Organizuje se čak i jedan javni čas, a škola u tom trenutku ima čak oko 180 učenika, što je za ratne uslove bio priličan broj. Školi se priključuju još neki profesori poput Nine Šopović i Jelke Stamatović. U proučavanju ovog perioda, naišla sam i na jedan zanimljiv podatak o tome kako su okupacione vlasti, kada su se povlačile, izneli pored brojnih dragocenosti iz beogradskih kuća i čak 300 klavira i otpremili ih u Austriju. Taj podatak govori o tome koliko su se zapravo ljudi jednom malom Beogradu zapravo bavili muzikom i muzicirali, a naravno da je pored tih odnetih 300 klavira ostao i značajan broj klavira u beogradskim kućama. To zapravo govori i o tome da je širenje muzičke kulture bilo prisutno u Srbiji i pre oformljavanja muzičkih institucija “.  

srpski-vojni-orklestar3

Šta zapravo znači prestrukturiranje muzike u ratnim uslovima? To se pre svega odnosi na vojnu muziku. Značajno je pomenuti da je još pre Prvog svetskog rata proširen broj vojnih muzika. Posle I i II balkanskog rata, osnovane su i vojne muzike Kosovske, Vardarske i Bitoljske divizije, sa sedištima u Prištini, Skoplju i Bitolju, tako da je postojao veliki broj vojnih muzika i muzičara. Međutim, u povlačenju preko Albanije, mnogi muzičari stradaju. Nisu poznati tačni podaci o broju muzičara koji su stradali, ali na osnovu pojedinih izvora može se zaključiti da je bilo zaista mnogo žrtava. I sam Stanislav Binički, koji je na Krfu učestvovao u reorganizaciji vojne muzike, je početkom 1916. godine konstatovao da je teško sastaviti 9 ili 10 ansambala, jer je broj ljudi kod pojedinih muzika bio toliko smanjen, da one nisu imale više od 7 ili 8 muzičara. Od ukupno 10 anambala koje je u reorganizaciji Binički osnovao, pored Muzike kraljeve garde i Muzike konjičke divizije, postojale su i muzike Moravske, Drinske, Dunavske, Šumadijske, Vvardarske i Timočke divizije, a postojala je i jedna slovensko-srpska muzička grupa, sastavljena od grupe čeških muzičara-zaljubljenika, koja je 1916. bila stacionirana na Krfu. Njeni članovi su 1918. godine bili implementirani u srpsku vojsku. Kada govorimo o žrtvama, malo je poznat podatak da je uoči Prvog svetskog rata bila organizovana jedna vojna muzička škola kod Niša u selu Grejač. Ona je imala čak 10 nastavnika i 97 pitomaca. Tokom povlačenja preko Albanije samo je 18 mladića preživelo, i oni su pridodati Muzici konjičke divizije, koja je prvo bila u Valoni, da potom su bila prebačena u Bizertu.

Aktivno delovanje orkestara predstavljalo je glavni deo muzičkog života u ratnim uslovima. I to preko orkestarskog zvuka na bojnom polju, preko koncerata za vojnike i ranjenike, političko nacionalnih i dobrotvornih priredbi, pa sve do kulturno propagandnih akcija sa saveznicima.  Ministarstvio vojske, prema stručnim instrukcijama Biničkog, dosnosilo je naređenja o privremenom razmeštaju muzičara radi popunjavanja pojedinih ansambala, a najvažniji povod za jedan od ovakvih poteza bilo je spremanje Orkestra kraljeve garde za turneju po Francuskoj tokom septembra 1916. godine. Orkestar je trebalo da zastupa celu srpsku vojsku tokom velike proslave u Parizu, gde su nastupale i francuska i belgijska gardijska muzika. Stoga i sam vojni ministar, svestan misije da muzika može da odigra značajnu ulogu u utvrđivanju prijateljstva sa saveznicima, u dva navrata naređuje privremeni premeštaj istaknutih muzčara iz divizijskih muzika, ističući da je neophodno da Muzika kraljeve garde, naročito za ovu priliku bude popunjenija što boljim muzičarima, i da utisak njenog nastupa u Parizu bude što bolji i veličanstveniji. Francuska publika u salama i gradskim trgovima reagovala je sa ushićenjem i oduševljenjem, tako da je to prvo predstavljanje orkestra u zapadnoj Evropi bilo veoma uspešno. To je ujedno bio dokaz i o ugledu Srbije stečenim tokom Prvog svetskog rata. Bitno je istaći da je Orkestar kraljeve garde bio jedan izuzetno spreman orkestar, koji je, pored svoje vojne funkcije obavljao i mnoge druge delatnosti. On je izvodio simfonisjku muziku, nastupao je u Narodnom pozorištu u Beogradu i bio spreman da izvede raznolike repertoare. Ukoliko se uporedi sa nekim francuskim vojnim orekestrima, koji su izvodili isključivo vojnu muziku, moguće je da je čak bio i spremniji u odnosu na njih. Zato ne treba da čudi podatak da su njihovi tamošnji nastupi, bez obzira na savezničku klimu i kontekst prijateljsta sa saveznicima, izazvali tako pozitivne reakcije, jer je i sam njihov izvođački kvalitet došao do punog izražaja.

Orkestar kraljeve garde je bio najpre stacioniran na Krfu, pa u Solunu, gde su održavani koncerti kad god bi se za to ukazala prilika. Takođe, koncerti su održavani i u Bizerti. Tamo je bila smeštena Muzika konjičke divizije, koja se starala o podoficirskoj muzičkoj sačinjenu od mladića iz škole u Grejaču. Ovu muziku je vodio Dragutin Pokorni. Njihovi prvi nastupi su se odigravali od 1916. pa sve do kraja rata. Prihodi od njihovih koncerata su uglavnom odlazili u dobrotvorne svrhe, za bolesnike i za ranjenike. Slične aktivnosti organizovao je i Orkestar kraljeve garde u Solunu. Program ovih koncerata najčešće je obuhvatao uvertire i odlomke iz opera, ali i izvođački zahtevnija dela poput simfonija klasicističke i romantičarske provinijencije. Ti koncerti su, po svojoj koncepciji, u mnogome nalikovali koncertima velikih orkestara u Beču, Berlinu ili Lajpcigu. Ovo će biti koncepcija koju će zadržati i nakon Prvog svetkog rata. U arhivi Narodne biblioteke Srbije danas se čuvaju kopije programa koncerata Pokornog, na kojima se vidi šta su oni tačno izvodili. Koncerti su održavani i povodom velikih pobeda srpske vojske, na primer povodom pobede na Kajmakčalanu. Takođe, održavani su i redovni koncerti u bolnicama i vojnim logorima. Tokom septembra i oktobra 1916. godine održana je i velika turneja Orkestra kraljeve garde po francuskim garnizonima i većim gradovima Severne Afrike. Značajno je to što je repertoar obuhvatao i pojedina dela srpskih autora, a neke od tih kompozicija nastale su upravo tokom Prvog svetskog rata.

Kada govorimo o stvaralaštvu srpskih autora tokom Prvog svetskog rata, zanimljiv je slučaj Milenka Paunovića, tada mladog kompozitora rodom iz Vojvodine, koji je takođe bio jedan od članova vojnog orkestra. Tokom povlačenja preko Albanije on se razboleo od trbušnog tifusa i lečio se u dvorcu Ahileonu na Krfu. Tamo se Binički založio kod francuskih lekara se posebno postaraju o njemu. Čim se oporavio nastavio je da komponuje i upravo na jednom od koncerata Orkestra kraljeve garde u Solunu 1917. godine, izvedena je njegova uvertira za dramu Čengić Aga. Upravo Milenko Paunović je primer da su mnogi kompozitori bili podsticani da na određene teme pišu i u toku Prvog svetskog rata.

Bitno je pomenuti da u srpskoj muzici u to vreme nije bilo anvangarde. Većina kompozicija se zapravo zasnivala na folkloru a većina dela se obraćala prošlosti. To su bile kosovske teme, teme patriotskog tipa. Pisane su velike količine horova, solo pesama, uvertira, zapravo dela koja su uticala na izgradnju nacionalnog identiteta. Sam prvi svetski rat je samo pojačao takav odnos prema muzici, koji je u srpskoj kuluri bio prisutan još iz perioda balkanskih ratova, kao i perioda neposredno pred početak Velikog rata. Bilo je tu kompozicija koje su nastajale i povodom određenih bitaka, a tu su, naravno, kao najpoznatije ostale kompozicije „Marš na Drinu“ i „Tamo daleko“. Malo je poznato da je Isidor Bajić u vreme rata komponovao marš za klavir sa potpisanim tekstom pod naslovom „Za Kosovo, Kumanovo, za Slivnicu, Bregalnicu“, kao i klavirsku kompoziciju „Suze za poginulim osvetnicima Kosova i Slivnice“. Savremenik Isidora Bajića, Petar Krstić, spremao se tokom rata da komponuje operu „Kosovska tragedija“ i na kraju napisao muziku za komad pod tim naslovom. Tu je  i Ljubomir Bošnjaković, koji je napisao mnogo kompozicija za vreme rata među kojima se izdvajaju uvertira „Cer“ iz 1914. godine, „Ohridska rapsodija“ za klavir, kao i njegove Pesme iz južne Srbije za vokalni kvartet, violinu, violončelo i klavir. Karakteristična je bila i linija jugoslovenstva koja je u određenom smislu postojala i pre Prvog svetskog rata, ne toliko u stvaralaštvu koliko u kontaktima, među umetnicima, među pevačkim društvima, i samim muzičarima i kompoziorima. Ali upravo za vreme Velikog rata počinje da se intenzivnije razmišlja o jugoslovenskom identitetu, pa u tom smislu nastaju i kompoziocije poput jugoslovenske simfonije „Na liparu“ Milenka Paunovića ili „Jadranski kapričo“ i pesme zasnovane na melodijama iz jugoslovenskih krajeva Petra Konjovića.

Strpsko muzičko stvaralaštvo se tokom Velikog rata prezentovalo i na Zapadu, pretežno među saveznicima. Mnogi članovi Obilića su otišli u izbeglištvo u Francusku i Italiju i tamo su nastavili da deluju kroz razne horove ili samostalne nastupe. U Rimu je čak bilo sedište Obilića, koje se nalazilo u okviru sedišta Udruženja srpskih studenata. U prezentaciji srpske muzike u inostranstvu, vredna pažnje je i delatnost Miloja Milojevića, koji je dve godine tokom rata boravio i strvarao u Francuskoj. On je po dužnosti bio na rspolaganju Odboru za kulturu jugoslovenske vlade u emigraciji, tom prilikom upoznaje mnoge značajne ličnosti i postaje jedna je od najagilnijih ličnosti u organizovanju muzičkih manifestacija koje su imale za cilj da se Zapad upozna sa muzičkim stvaralaštvom Srbije. Krajem 1917. Milojević organizuje veliki koncert u Nici, gde su prisustvovale mnoge značajne ličnosti. Na programu su bile većinom Milojevićeve kompozicije, a zanimljivo je da su izvođači uglavnom bili francuski umetnici. U maju iste godine održan je i festival srpske muzike u sali konzervatorijuma u Lionu, u korist srpskih zarobljenika, a 1918. godine, pred sam kraj rata i veliki koncert u okviru Kruga stranaca u Lionu sa sifonijskim, instrumenatalnim i vokalnim tačkama.

Dakle, vojni ansambli i vrsni kompozitori i dirigenti, koji su svoju delatnost nastavili tokom Velikog rata, omogućili su srpskoj muzici da nastavi razvoj koji je započela stvaranjem prvih srpskih muzičkih institucija krajem 19. veka. Po završetku Prvog svetskog rata, ta razvojna etapa nastaviće se kroz osnivanje Beogradske opere 1920, Beogradske filharmonije 1923. i prve visoke muzičke škole 1937. godine.

Autor: Tamara Maljković

Izvor: Glas Srbije

Povezani tekstovi