januar 20, 2019

Crnjanski

Na veliko delo Miloša Crnjanskog (1893‒1977) možemo se vraćati svakodnevno ‒ njegove proza i poezija žive bezvremeno. Podsećanje na 125 godina od rođenja jednog od najznačajnijih srpskih pisaca iskoristićemo za šetnju kroz blago koje se čuva u Narodnoj biblioteci Srbije.

Legat

Prema izričitoj piščevoj želji, izraženoj u testamentu njegove supruge Vide, legat Miloša Crnjanskog stiže u Narodnu biblioteku Srbije 1979. godine.

Lična biblioteka, rukopisna građa, fotografije, dokumenti, crteži, nameštaj, ukrasni i odevni predmeti deo su bogatih fondova nacionalne biblioteke u Beogradu. Ovu izuzetnu zbirku javnost je mogla da vidi u celini samo jedanput ‒ na izložbi organizovanoj povodom stogodišnjice piščevog rođenja, 1993. godine.

A šta je njen sadržaj, šta nam sve može pomoći u otkrivanju ličnosti Miloša Crnjanskog?
Biblioteka sadrži više od 450 bibliografskih jedinica; čuva se i više od 1.200 jedinica rukopisne zaostavštine, 179 fotografija Crnjanskog i njegove porodice, dok se u zbirci dokumenata nalaze đačke knjižice, studentski indeksi, novinarske legitimacije i drugi lični dokumenti.

Uspomene
Među predmetima koji se čuvaju u legatu, i koji su izloženi u posebnoj spomen-sobi na galeriji Narodne biblioteke Srbije, pažnju privlači radni sto sa pisaćom mašinom marke adler koju je Crnjanski nosio svuda sa sobom. Na ovom stolu je pisac držao odabrane ukrasne predmete, pre svih, notes koji mu je kao spomenar napravila majka Marija 1893. godine. Na koricama su izvezeni inicijali ‘MC’, a sa unutrašnje strane zalepljen je pramen kose malog Miloša i ispisana majčina posveta.

Tragovi života 

Najraniji trag o literarnom stvaranju Miloša Crnjanskog predstavlja list sa tekstom u dramskoj formi na kome je on mnogo kasnije napisao belešku: „Iz jedne tragedije à la Jakšić, 1906‒8″. Taj list je brižljivo sačuvan u dvolistu na kome se Crnjanski potpisao mastilom, uz cedulju sa potpisom njegovog oca, Tome Crnjanskog. Tu je i tekst „Sudbe“, prve pesme koju je objavio u časopisu Golub1915. godine.

Mnogi dokumenti predstavljaju zanimljiva svedočanstva o životu pisca ‒ indeks Univerziteta u Beču, izdat krajem 1913, iako je njegove studije prekinuo rat, o čemu svedoči vojna knjižica iz austrougarske vojske. Tu je i novi studentski indeks, ovog puta Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu.

Sačuvani su i brojni službeni dokumenti ‒ o sticanju zvanja, o postavljenjima i napredovanju u diplomatskoj i činovničkoj karijeri, a iz posleratnog, emigrantskog perioda, čuvaju su novinarske legitimacije, članska karta PEN centra u Londonu, jugoslovenske putne isprave, članska karta Saveza književnika Jugoslavije i Srpske književne zadruge. Među dokumentima se nalaze i članska karta Narodne biblioteke Srbije iz 1972, kao i odluka Biblioteke o dodeli nagrade Milošu Crnjanskom za „Roman o Londonu“, kao najčitanijoj knjizi za 1974. godinu.

Autograf pesme „Poslanica iz Pariza“, koju je Crnjanski objavio u Zenitu 1921. godine, zanimljiv je kao jedini rukom pisani tekst jedne pesme sačuvan u njegovoj zaostavštini. Ovaj prepis pesme, koji je Crnjanski napisao sredinom pedesetih godina u Londonu, značajan je jer sam pisac nije čuvao svoje rukopise niti su se oni mogli sačuvati u izdavačkim kućama posle više decenija njegovog života u emigraciji.

Originali

Stručnjaci ističu da su možda najimpresivniji dokumenti u legatu Crnjanskog tri originalna ugovora koje je pisac sklopio sa izdavačem Gecom Konom u Beogradu u veoma kratkom periodu, nešto dužem od godinu dana, između dva svoja službovanja u Berlinu. To je ugovor o izdavanju „Seoba“, knjige „Ljubav u Toskani“ i „Knjige o Nemačkoj“, 1929. i 1930. U pitanju su tri remek-dela koja su pomerila žanrovske granice u srpskoj književnosti, a objavljena su gotovo istovremeno. Uz ugovore se čuvaju i primerci ovih knjiga, prva izdanja iz lične biblioteke Miloša Crnjanskog.

Veliki putnik

Deo legata čine primerci vodiča, bedekera i turističkih karata koje je Crnjanski koristio na putovanjima i svojeručno obeležavao mesta koja namerava da poseti. Karte Firence, Rima, Španije i Portugalije, naročito Lisabona ili Londona, ilustrativno svedoče o piščevoj ozbiljnoj posvećenosti putovanjima i studioznoj pripremi za obilazak. Putopisne beleške su velikom putniku bile dragocene za buduće radove.

Emigracija

Posebnu priču predstavlja period proveden u emigraciji.
Sačuvan je lični primerak „Lamenta nad Beogradom“, čije je prvo izdanje objavljeno u Johanezburgu 1962; autorska fotografija Kuden biča, gde je Crnjanski napisao ovu poemu, kao i fotografija zgrade robne kuće Herods u Londonu, za koju je Vida Crnjanski šila haljine za lutke kako bi se prehranili u teškim godinama emigracije.

U legatu se nalaze i piščev pisaći sto i stolica, komoda, pisaća mašina, foto-aparat i nekoliko ukrasnih predmeta. Sačuvani su kofer Miloša Crnjanskog sa ličnom odećom, crteži ‒ studije lica i ornamenata iz gimnazijskih dana, kao i jedan autoportret u ulju.

Rukopisi

Sama biblioteka nije previše velika ni naročito bogata. S obzirom na to da je u godinama provedenim u emigraciji živeo dosta teško, Crnjanski nije doneo mnogo knjiga. Ali zato pravo blago predstavlja rukopisna zaostavština u kojoj se nalaze radne verzije različitih tekstova. Crnjanski je pisao na pisaćoj mašini, a zatim je na tekstu vršio ispravke, menjao i doterivao napisano.

Narodna biblioteka Srbije poseduje nekoliko daktiloskripata „Romana o Londonu“, a među njima se nalazi i konačna verzija prve knjige, i nekoliko uvodnih poglavlja druge. Najviše rukopisne građe odnosi se na knjige memoarskog dela „Embahade“, u kojima Crnjanski piše o događajima i ljudima koje je sretao tokom svoje karijere u diplomatiji.

Obimna korespondencija svedoči o važnim kontaktima sa više od 250 ličnosti iz sveta književnosti i politike, među kojima su, između ostalih ‒ Ivo Andrić, Mladen Leskovac, Rebeka Vest, Lejla Pedžet, Milan Stojadinović, Aleksandar Deroko, Oskar Danon… Tu je i originalno pismo Filipa Hristića iz 1950. godine. Sekretar Dobrotvornog udruženja slobodnih građana Jugoslavije u Londonu nudi Crnjanskom da se zaposli kao korespondent u jednoj londonskoj banci. Pismo je napisano posle brojnih neuspešnih molbi koje je Crnjanski slao na različite adrese u potrazi za bilo kakvim izvorom zarade.

Fotografije

Zbirka fotografija takođe je veoma značajna, jer osim snimaka koji su načinjeni na raznim književnim susretima posle povratka Crnjanskog u Beograd, sadrži i veći broj privatnih, ali i starih porodičnih fotografija koje je pisac nosio tokom svih svojih seoba.

Ovde se nalaze retki snimci Vide i Miloša na letovanju na Bledskom jezeru ili na skijanju u Abrucima, tokom službovanja u Rimu tridesetih godina prošlog veka. Većinu fotografija načinio je sam Crnjanski koji je voleo da fotografiše, o čemu svedoči i njegov lični foto-aparat marke ikonta, takođe deo legata. Tim aparatom je snimio sve fotografije, a uz njega se čuvaju i negativi i kontakt kopije snimaka na kojima se prepoznaju motivi iz njegovih dela, putopisa i romana, kao što je fotografija kule u Danskoj, skijašice u Španiji, svetionik na Špicbergenu, ili snežni predeli kojih se seća u knjizi „Kod Hiperborejaca“.

Izvor (RTS)

Povezani tekstovi